Uit een eerste analyse van de 27 proeftuinen in het Programma Aardgasvrije Wijken blijkt dat een van de belemmeringen om projecten van de grond krijgen is dat bewoners en gemeenten de samenwerking met een commerciële partij niet transparant vinden. Er is te weinig zicht op de opbouw van de kosten, de businesscase, de duurzaamheid van de bronnen en de toekomststrategie om deze te verduurzamen.
Onze hypothese is dat als je een warmtenet organiseert in een niet commercieel warmtebedrijf dat in bezit is van de buurt, er meer en sneller enthousiasme is om mee te doen en de wijk versneld aardgasvrij wordt. De bewoners hebben als eigenaar zeggenschap en inzicht in alle cijfers en feiten, de transparantie is dus maximaal.
Onderbouwing
Gemeentes ondervinden moeilijkheden door een gebrek aan concurrentie. Het probleem is vaak dat er geen concurrentie is op markt is voor warmte. Er is één bedrijf aanwezig waardoor er weinig interesse is door andere bedrijven en dus ook weinig concurrentie en prijsflexibiliteit. Dit zorgt ervoor dat het actieve bedrijf vrijwel vrij spel heeft op vlak van prijsbepaling maar ook op vlak van beleidsbeslissingen en dat consumenten weinig of geengeen keuzevrijheid en zeggenschap hebben.
Daarnaast is er vaak sprake van kennis-asymmetrie. Hiermee wordt bedoeld dat overheden en burgers vaak niet de technische kennis bezitten die warmtebedrijven wel hebben. Dit komt door gebrek aan transparantie vanuit het bedrijf en door het gebrek aan expertise vanuit de overheid. Hierdoor is hun onderhandelingspositie verzwakt. Dit maakt dat zowel de gemeente als de burgers weinig inspraak hebben.
Gemeenten proberen onafhankelijkheid en transparantie op verschillende manieren te vergroten. Zo heeft het ‘Expertisecentrum Warmte’ (ECW) een template gemaakt om een inzicht te krijgen in de kosten van een warmtenet, om zo de businesscase meer transparant te maken. Anderen bevragen de markt door middel van marktconsultatie om zo te peilen naar alternatieve mogelijkheden of ontwikkelen een ‘schaduw businesscase’ om inzicht te krijgen in de kosten van een warmtebedrijf en zo hun eigen onderhandelingspositie te versterken met deze kennis. Het vergaren van zowel technische als economische kennis door gemeenten en consumenten is essentieel.
Er zijn echter ook verschillende gemeenten die net voordeel zien in één lokaal commerciële warmtebedrijf die al voor lange tijd aanwezig is in het gebied. Door samenwerking met dit bedrijf kunnen ze gebruik maken van hun professionele kennis. Ze vertrouwen dit bedrijf en het bedrijf heef ervaring en expertise vergaard over de specifieke situatie en warmtenoden in het gebied.
Een oplossing is het oprichten van een professionele coöperatie waarin de burgers zelf over zowel te economische als technische kennis beschikken om het warmtebedrijf te besturen. Zo wordt er meer transparantie gecreëerd. Wordt het monopolieprobleem hiermee opgelost? In essentie niet, burgers zullen meestal nog steeds weinig keuze hebben binnen warmtevoorziening. Een onderzoek in opdracht van Programmabureau Warmte Koude Zuid Holland stelt het op deze manier:
Klanten zijn net zo gebonden aan een klein lokaal warmtebedrijf als aan een groot warmtebedrijf, zolang er geen alternatief is en overstappen geen optie is. Dit geldt zelfs voor een coöperatief bedrijf waarvan de bewoners zelf eigenaar zijn. In dat geval zijn de bewoners afhankelijk van het collectief en elkaar: ze zijn monopolist van zichzelf. De individuele keuzevrijheid is beperkt door het collectieve belang. Een bewoner die mede-eigenaar is van de collectieve voorziening kan net als bij Nuon of Eneco niet zomaar afkoppelen.
Ze hebben echter wel veel meer inspraak in het proces en de burgers hebben zelf zeggenschap over prijzen, kostentoerekening en winstuitkering.. Dit zal voor meer draagvlak zorgen bij de burgers aangezien hun ontevredenheden over grote commerciële warmtebedrijven hierdoor van de baan zijn.
Warme Wijken 